Statische Bayreuth ‘Rienzi’ in monotone grauwheid
Richard Wagner heeft expliciet bepaald dat alleen zijn tien volwassen opera’s in het Bayreuther Festspielhaus mochten worden opgevoerd. Aan dit voorschrift komt na 150 jaren een einde. In het jubileumjaar van de Bayreuther Festspiele wordt nu voor het eerst zijn vroege opera ‘Rienzi’ opgevoerd.
Ontstaan van Wagner’s ‘Rienzi’
De derde opera van Richard Wagner (1813-1883) ‘Rienzi’ ontstond tussen 1837 en 1840 toen de componist zijn schuldeisers in Riga ontvluchtte en uiteindelijk in Parijs belandde. Om daar door te breken wilde hij een ‘Grand Opéra’ schrijven, maar de Parijse Opéra negeerde zijn werk. ’Rienzi’ werd uiteindelijk niet in Parijs, maar in Dresden geaccepteerd. Daar beleefde de opera op 20 oktober 1842 zijn wereldpremière, wat Wagners grote doorbraak betekende.
Historische primeur voor Wagner en ‘Rienzi’ in Bayreuth
Wagner vond zijn jeugdwerken artistiek onrijp en weigerde later resoluut om zijn drie vroege opera’s in Bayreuth te laten spelen. Ze leunden volgens hem te veel op de traditionele Italiaanse en Franse operastijlen en pasten niet binnen zijn vernieuwde muzikale idealen. Zijn echtgenote Cosima heeft na zijn dood deze strikte scheiding streng bewaakt en gecultiveerd. Daaraan komt nu een einde nu ter gelegenheid van het 150-jarige bestaan van de Bayreuther Festspiele voor het eerst in het Festspielhaus ‘Rienzi’ wordt opgevoerd.
Politieke hoogmoed in Rome
‘Rienzi’ is een opera over politieke hoogmoed en idealisme in het 14e-eeuwse Rome. De burger Rienzi leidt hier een opstand tegen de corrupte adel van Colonna en Orsini en roept zich uit tot volkstribuun. Daarbij heeft hij de steun van de Kardinal. Rienzi’s republiek wankelt echter wanneer hij de adel te mild straft. Uiteindelijk keren zijn twee handlangers Baroncelli en Cecco, de Kardinal en het volk zich tegen hem keren. Rienzi sterft in het brandende Capitool, bijgestaan door zijn zus Irene en haar geliefde Adriano, de zoon van Colonna.
Statische ‘Rienzi’ in monotone grauwheid
Het verhaal van ‘Rienzi’ wordt in Bayreuth door het Hongaarse regieduo Alexandra Szemerédy en Magdolna Parditka verteld in hun eigen grijs-grauwe, monotone en statische decorontwerp. De eerste akte toont een woonblok in verkiezingstijd met journalisten, camera’s, projectie en mobiele telefoons. Een woonblok, verkiezingstijd, journalisten, camera’s, projectie en mobiele telefoons zagen we al honderden malen in opera-ensceneringen.
Muzikale misstappen en infantiele pantomime
Hun enscenering laat zich muzikaal reeds niet van haar beste kant zien. Al in de ouverture overlijdt het broertje van Rienzi en zijn zus Irene tijdens opgetogen muziek. Het pantomime in de tweede akte is geen dramatische of symbolische weerspiegeling van het hoofdverhaal van ‘Rienzi’, zoals Wagner oorspronkelijk voor ogen had. In plaats daarvan worden in een kwartiertje kinderlijk Wagners opera’s van het Bayreuth-canon uitgebeeld. Alleen ‘Tannhäuser’ en ‘Der fliegende Holländer’ ontbreken.
Kille regie zonder eigen signatuur
Ten slotte is er in de laatste akte geen vlammenzee, maar steekt Irene haar broer Rienzi om onduidelijke reden neer. Daarna doet zij nog een mislukte zelfmoordpoging. Uiteindelijk blijven slechts de twee dames Adriano en Irene overeind. Een soort tenenkrullende girlpower-projectie van het regieduo zelf. Kortom, een onbeholpen, kille, sfeerloze regie die in ieder doorsnee Duits operahuis past. Men wenst Bayreuth een meer eigen signatuur toe, waarmee het zich onderscheiden kan.
Andreas Schager als Rienzi
Wagnerzangers met een brede laagte én hoogte hoort men in Bayreuth al jaren nauwelijks nog (zie Discografie). In de nieuwe productie wordt de titelrol van Rienzi vertolkt door de Oostenrijkse tenor Andreas Schager. Hij “spuckt” de medeklinkers – inclusief brallende huig-“r” – ten koste van het legato en de lijnen. Er zit erg veel lucht tussen de noten. Zijn Stau-tenor is slank en in de hoogte dikwijls resonansloos. Toch komt Schager uiteindelijk zonder kleerscheuren door de partij.
Geen vocale contrasten damesrollen
De Zwitserse sopraan Gabriela Scherer zingt Rienzi’s zus Irene met een slank en scherp timbre. Haar stem biedt weinig contrast met de dunne sopraan van de Amerikaanse Jennifer Holloway als Adriano. Heel verstaanbaar zijn beide sopranen niet. De vijf kleinere mannenrollen zijn adequaat bezet met de Duitse bariton Michael Nagy als Orsini, de Duitse bas Andreas Bauer Kanabas als Colonna, de Oekraïense bas Vitalij Kowaljow als de Kardinal, de Duits-Zwitserse tenor Matthias Stier als Baroncelli en de Duitse bariton Michael Kupfer-Radecky als Cecco.
Stutzmann leidt Festspielorchester
De Franse dirigente Nathalie Stutzmann – na haar afschuwelijke ‘Tosca’ in Amsterdam – laat de partituur autonoom spelen. Haar lezing van ‘Rienzi’ is opvallend natuurlijk en instinctief met passende tempi. Het Bayreuther Festspielorchester bestaat uit musici van diverse Duitse orkesten, die hun partijen gespierd gestalte geven. Het Festspielchor zingt enthousiast, nauwkeurig en geconcentreerd, met slow motion bewegingen, die we eerder al in tientallen andere operaproducties zagen.
Opvallende muzikale keuzes
De productie kent opvallend veel muzikale – kleine, grotere en ongebruikelijke – coupures, maar de essentie van het verhaal is behouden. Het schrappen van Rienzi’s monoloog “Im Namen Roms” met zijn hoge tessitura uit de finale II is een faux pas. In de finale III wordt de versie van de wereldpremière uitgevoerd, waar meestal Wagners herziene versie uit 1843 wordt gebruikt. Het gebet “Allmächt’ger Vater” van Rienzi is vreemd genoeg van de vijfde naar het begin van de vierde akte verplaatst. En de finale V is een rare hybride van de wereldpremière-versie en Rienzi’s slotwoorden die Wagner schreef voor de Berlijnse opvoering in 1847.
Beladen historie en de toekomst van Wagner’s ‘Rienzi’
‘Rienzi’ beleefde voor de Tweede Wereldoorlog in Nederland maar liefst zes producties (1868, 1888, 1890, 1894 (met Désiré Pauwels), 1899 (met Jacques Urlus) en 1934 (met Magda Spiegel als Adriano). Na de oorlog verdween het werk echter volledig van de podia. ‘Rienzi’ raakte belast door Hitlers bewondering en het nazi-gebruik ervan. En dat is jammer aangezien ‘Rienzi’ een interessant drama is met goede muziek, vooral voor de titelrol en het koor. Mogelijk zorgt deze nieuwe Bayreuth-productie ervoor dat het werk in de toekomst ook in Nederland terugkeert in het operarepertoire.
📷: Enrico Nawrath