1.
Het grammofoonplatenlabel Decca had ‘Otello’ van Giuseppe Verdi (1813-1901) tussen 13 en 31 juli 1954 in het Accademia Nazionale di Santa Cecilia van Rome in mono opgenomen met dirigent Alberto Erede. Zeven jaar later maakte Decca tussen 10 en 21 mei 1961 in de Sofiensaal van Wenen een nieuwe opname van ‘Otello’ in stereo.
De vocale evolutie van Mario Del Monaco
Voor de drie hoofdrollen werden dezelfde Italiaanse zangers geëngageerd als in 1954. De dramatische tenor Mario Del Monaco zong hier in Wenen opnieuw zijn absolute glansrol van Otello. Hij had de partij op 21 juli 1950 voor het eerst vertolkt in Buenos Aires. Tijdens de sessies in 1961 klonk zijn stem beduidend breder en egaler dan zeven jaar eerder. Hij zingt meer lijnen en bovendien getuigde zijn interpretatie van een verder ontwikkeld personage. Zijn gezaghebbende en krachtige allure en metalige timbre gaven de Venetiaanse generaal karakter, kleur en leven. In totaal zou de zanger de rol van Otello maar liefst 427 keer op het podium vertolken. Zijn laatste optreden in deze hoedanigheid vond plaats op 21 november 1972 in Brussel naast Aldo Protti als Iago. Uiteindelijk werd Del Monaco in 1982 op eigen verzoek begraven in zijn originele Otello-kostuum.
Tebaldi als tedere Desdemona
“No other tenor had the vocal splendor and the irresistible strength of Mario Del Monaco” vertelde de sopraan Renata Tebaldi in het boek ‘The Last Prima Donnas’ van Lanfranco Rasponi. Samen vormden zij het beroemdste en beste duo voor deze Verdi-opera in de jaren vijftig. Hoewel Tebaldi’s sopraan in 1954 frisser klonk, paste haar tederheid in 1961 nog steeds perfect bij de rol van Desdemona. Haar zanglijnen zijn van een buitengewoon hoog niveau en haar canto is heerlijk. Haar stem heeft op deze latere opname minder glans en is iets bleker. Bovendien zijn de registers al meer gescheiden. Toch is haar stimmliche tederheid ideaal voor Otello’s toegewijde echtgenote.
Gedoe rond Iago
Oorspronkelijk was Ettore Bastianini voor de rol van Iago gecast. Maar Bastianini kende noch de muziek, noch het verhaal goed en Von Karajan raakte gefrustreerd. De dirigent weigerde vervolgens met hem door te gaan en eiste dat Aldo Protti werd ingevlogen om de partij over te nemen. Protti vertolkte de rol destijds regelmatig onder leiding van Von Karajan in diens eigen Weense productie. Op CD is Protti een gladde en krachtige Iago, maar zonder het kleurenpalet dat andere baritons aan het manipulatieve karakter van Otello’s vaandrig gaven. De bas Fernando Corena zingt net als zeven jaar eerder bij Erede de partij van Lodovico en de hier pas 26-jarige bariton Tom Krause is Montano.
De muzikale visie van Herbert von Karajan
De Duitse dirigent Herbert von Karajan (NSDAP nummer Nr. 3.430.914) versterkte met de Wiener Philharmoniker de zeggingskracht van de opera. Daarbij verfijnde hij de expressie van de solisten en plaatste hij ze centraal in het indringende drama. Hij laat de teugels vieren, maar nooit slepen. Vooral het liefdesduet klinkt onder zijn handen zeer sierlijk. Het meegenomen ballet van zes minuten in de derde akte ontbeert echter de spanningsboog. De lezing van Von Karajan is in totaal een kwartier langzamer dan die van Erede. De Duitse dirigent zou ‘Otello’ in 1973 in Berlijn opnieuw opnemen, hoewel hij toen een forse coupure in de finale van de derde akte aanbracht.
Decca «Originals» 475 9984 (2CDs)
2.
De geschiedenis van Giuseppe Verdi’s opera ‘Otello’ kent een unieke opeenvolging van historische momenten. De 19-jarige Arturo Toscanini speelde op 5 februari 1887 namelijk als 19-jarige cellist mee tijdens de wereldpremière in het Milanese Teatro alla Scala. Exact zestig jaar later leidde deze zelfde musicus een legendarische uitvoering van het werk in de Verenigde Staten.
Als dirigent van het NBC Symphony Orchestra bracht hij de opera op twee zaterdagen in december 1947 in twee delen via de Amerikaanse radio ten gehore. De live-uitzendingen vonden plaats vanuit Studio 8-H in Radio City te New York en hierbij was tevens publiek in de studio aanwezig. Op 6 december klonken de eerste twee akten, waarna dezelfde musici op 13 december de derde en vierde akte uitvoerden. De concerten werden uitgezonden door de National Broadcast Company.
De unieke titelrol van Ramón Vinay
Deze radio-uitzending vormt de enige studio-opname van Ramón Vinay in de rol van de Venetiaanse generaal. De Chileense tenor begon zijn carrière oorspronkelijk in 1938 als bariton. Op 19 juni 1944 debuteerde hij echter als tenor in de titelrol van ‘Otello’, waarna hij deze partij in alle belangrijke operahuizen ter wereld zong. Renata Tebaldi vertelde later in het boek ‘The Last Prima Donnas’ dat “Ramón Vinay was a superb singing actor, but the voice was somewhat veiled”. Hoewel zijn stemgeluid inderdaad enigszins gevoileerd was en het pure trompetgeluid van Mario Del Monaco of Plácido Domingo (zie 3.) miste, geldt zijn interpretatie van het personage Otello als het meest kleurrijke van alle tenoren. Vinay vertolkte de rol uiteindelijk honderden keren en nam er in 1959 in Frankrijk definitief afscheid van.
Solisten en de directie van Toscanini
De overige hoofdrollen kenden eveneens een sterke bezetting. De Italiaans-Amerikaanse sopraan Herva Nelli zong een prachtig verstilde Desdemona. Daarnaast gaf de Italiaanse bariton Giuseppe Valdengo de manipulatieve Iago scherpe contouren. Het contrast met het baritonale stemgeluid van Vinay was evenwel niet groot. Dirigent Arturo Toscanini koos ondertussen voor een intieme sfeer en een bijna liedachtige, declamatoire benadering. Hij vermeed elke vorm van stijfheid of routine, hield het drama stuwend, toonde zich uiterst nauwkeurig in de details en geconcentreerd op contrast. Bijgevolg dirigeerde hij beduidend sneller dan andere dirigenten. Toscanini schrapte weliswaar het ballet uit de derde akte, maar hij liet het ensemble van de finale van diezelfde akte wel integraal intact.
Extra luistermateriaal op CD en internet
Voor liefhebbers van historisch bronnenmateriaal biedt de CD-uitgave van het label Guild een interessante uitbreiding. Deze release bevat namelijk een bonus-CD met unieke opnamen van de voorbereidingen. De luisteraar krijgt hierdoor toegang tot een half uur aan repetities van de derde akte op 11 december 1947. Bovendien staat de complete generale repetitie van diezelfde akte van 12 december op de schijf, aangevuld met een interview van zes minuten met Ramón Vinay. Ten slotte is er via YouTube nog extra materiaal beschikbaar. Daar bevindt zich een vierenveertig minuten durende repetitie van de tweede akte, die werd vastgelegd op 5 en/of 6 december 1947.
Guild GHCD 2275/7 ( 2CDs)
3.
De Spaanse tenor Plácido Domingo nam de partij van Otello maar liefst drie maal in de studio op. Op zijn eerste opname uit 1978 in Londen – drie jaar na zijn roldebuut in Hamburg – was zijn stem nog slank naast Renata Scotto als een scherpe Desdemona en Sherrill Milnes als een fantastisch sinistere Iago onder gedegen leiding van James Levine. Op Domingo’s laatste opname uit 1993 in Parijs naast een prachtige Cheryl Studer als Desdemona en een dunne Sergei Leiferkus onder een degelijke Myung-Whun Chung was zijn stem – na bijna 20 jaar Otello – oneffen, maar interpretatief meer ontwikkeld.
Het overdonderende hoogtepunt uit 1985
Tussen deze projecten door ontstond echter een absolute referentie-opname. Domingo maakte zijn tweede registratie tussen 29 juni en 2 juli 1985 in het Conservatorio di Milano. Dit gebeurde speciaal voor de soundtrack van de bekende ‘Otello’-verfilming door de Italiaanse regisseur Franco Zeffirelli. Tijdens deze sessies liet de tenor een waanzinnig brede stem horen die deed denken aan Mario Del Monaco. Daardoor straalde zijn generaal de autoriteit van een leeuw uit. De voorslag hoge B op “l’uragano” bij zijn opkomst is magistraal en zijn “Sangue!” in de finale II is werkelijk voluit gezongen!
Beeldschone Desdemona en overheersende Iago
Zijn tegenspelers leverden eveneens topprestaties. De Italiaanse sopraan Katia Ricciarelli vertolkte de rol van de trouwhartige echtgenote Desdemona. Opvallend genoeg had zij deze rol in 1972 ook al in Brussel gezongen tijdens het allerlaatste optreden van Del Monaco. Haar Desdemona is beeldschoon. Daarnaast imponeerde de Puerto Ricaanse bas-bariton Justino Díaz. Met zijn kernachtige stem zong hij een overheersende Iago in de traditie van grote voorgangers als Granforte, Valdengo en Protti.
De theatrale directie van Lorin Maazel
De Joods-Amerikaanse dirigent Lorin Maazel droeg bij aan het succes van deze opname. Hij zorgt met het Orchestra del Teatro alla Scala voor de meest zinderend theatrale lezing op CD. Luister naar de finale II waar het tempo tergend langzaam wordt zodat de spanning te snijden is. Mede dankzij deze muzikale uitvoering blijft de bijbehorende speelfilm van Franco Zeffirelli tot op de dag van vandaag ongeëvenaard.
EMI 358670-2 (2CDs)
4.
De rol van de geplaagde Venetiaanse generaal vormde de absolute hoeksteen van het repertoire van Jon Vickers. De Canadese heldentenor nam de partij van Otello gedurende zijn carrière twee keer op in de studio. Door deze twee registraties te vergelijken, wordt een duidelijke vocale en artistieke omslag zichtbaar.
De vocale frisheid in Rome
In april en mei 1973 stond Vickers in de Philharmonie van Berlijn voor de soundtrack van de ‘Otello’-film onder leiding van Von Karajan naast Mirella Freni als Desdemona en Peter Glossop als Iago. Vickers maakte echter zijn eerste studio-opname in juli en augustus 1960 in het Teatro dell’Opera van Rome. Tijdens deze vroege sessies klonk zijn stem beduidend frisser, minder stug en minder geknepen dan dertien jaar later. Bovendien onderscheidde zijn interpretatie zich door een altijd grootse voordracht en veel intellectuele diepgang. Daardoor was hij verrassend goed in staat om enorm delicate muzikale frasen te vormen. Overigens kraakt in de soundtrack – en film – van 1973 de stem van Vickers op de hoge B in het duet met Iago “Ciò m’accora” in de tweede akte. Het is onduidelijk waarom dit in de opname is gelaten.
Sterke tegenspelers
Daarnaast kende Vickers in Rome sterke tegenspelers. De Weense sopraan Leonie Rysanek vertolkte de rol van Desdemona. Zij zong wellicht minder soave dan Freni, maar haar interpretatie had wel veel meer verbeelding. Daarnaast zong de Italiaanse bariton Tito Gobbi de rol van Iago. Met zijn scherpe vertolking geldt hij nog altijd als de meest demonische en bijtende Iago op CD.
81-jarige Tullio Serafin
De Italiaanse dirigent Tullio Serafin had destijds de muzikale leiding. Hij was toen weliswaar al 81 jaar oud, maar bood desondanks met het Orchestra del Teatro dell’Opera di Roma schitterend theatraal drama. Dit terwijl Von Karajan in 1973 Verdi meer symfonisch benadert. Hoewel men in 1960 ook het ballet voor de derde akte opnam, liet de RCA-producent dit onderdeel op de uiteindelijke CD-uitgave vreemd genoeg weg.
RCA Victor «Living Stereo» 09026 63180-2 (2CDs)
5.
De opnamegeschiedenis van Giuseppe Verdi’s ‘Otello’ bereikte in 1932 een historische mijlpaal. Technici legden de opera namelijk tussen november 1931 en februari 1932 voor het eerst integraal vast in Milaan. Deze uitgave verscheen uiteindelijk in mei 1932 op 32 78-toerenplaten. De drie hoofdrolspelers vertolkten hun partijen met opvallend veel uitdrukkingskracht, muzikale zekerheid en enthousiasme.
De zingende chirurg Nicola Fusati
De Italiaanse tenor Nicola Fusati (1876-1956) nam de veeleisende titelpartij voor zijn rekening. Vóór zijn zangcarrière werkte hij opmerkelijk genoeg als chirurg in Perugia. Daarna maakte hij in 1908 in Bari zijn professionele operadebuut als Radamès in ‘Aida’. Tijdens de Eerste Wereldoorlog volgde bovendien zijn debuut in de Scala van Milaan met de opera ‘Ernani’.
Tijdens de opnamesessies voor ‘Otello’ was Fusati inmiddels 55 jaar oud en naderde hij het einde van zijn zangersloopbaan. Vroege recensies prezen zijn buitengewoon sterke, heldere stem met dramatische kwaliteiten en krachtige topnoten. Hoewel zijn tenor ten tijde van deze opname al minder glans bezat, is zijn vertolking uiterst boeiend. Hij zingt bijvoorbeeld de iconische kreet “Sangue!” voor “Si! Per ciel” in de finale van de tweede akte voluit, zonder te schreeuwen. Na deze opname stopte Fusati definitief met zingen, waarna hij vanaf 1932 zijn werk als chirurg weer oppakte.
Het jonge talent Maria Carbone en bariton Apollo Granforte
Sopraan Maria Carbone (1908-2002) zong de rol van Desdemona. Dit was een opvallende prestatie, want zij had pas een jaar eerder haar professionele debuut gemaakt. Dat gebeurde in 1930 in het Teatro San Carlo van Napels als Margherita in Boito’s ‘Mefistofele’. Desondanks leverde zij een beeldschone vertolking in het liefdesduet en is zij uitstekend in de finale. Pas na deze opname, in 1936, debuteerde Carbone in de Scala als Giorgetta in Puccini’s ‘Il Tabarro’. Later zong zij daar tevens Minnie in ‘La Fanciulla del West’. Bovendien zou zij de zware titelrollen in ‘Salome’ en ‘Elektra’ nog vertolken.
De ervaren bariton Apollo Granforte (1886-1975) vertolkte de rol van de manipulatieve Iago. Hij had al in 1921 zijn Scala-debuut als Amfortas in ‘Parsifal’ gemaakt op voorspraak van Arturo Toscanini. Vervolgens ontwikkelde hij zich tot één van de belangrijkste baritons van de jaren twintig en dertig. Hij werkte eveneens mee aan integrale studio-opnamen van ‘Il Trovatore’, ‘Pagliacci’ en ‘Tosca’. Dankzij zijn grote stem geldt zijn Iago nog altijd als één van de meest intrigerende vertolkingen op CD.
Strakke muzikale leiding van Carlo Sabajno
De Italiaanse dirigent Carlo Sabajno had de algehele muzikale leiding over het project. Hij was van 1904 tot 1932 de vaste chefdirigent van de Gramophone Company. Met het Orchestra del Teatro alla Scala geeft hij een over het algemeen snelle, maar zeer gestuwde lezing. De uitvoering bezit daardoor een goede flow en drive, zonder dat het ergens gehaast klinkt. Daarnaast toonde het Coro del Teatro alla Scala zich uiterst energiek. Hoewel men het ballet in de derde akte wegliet, behield de uitvoering wel het ensemble van de finale van diezelfde akte volledig intact.
Opera d’Oro OPD 9005 (2CDs)
Bonus:
De Italiaanse tenor Giovanni Martinelli (1885-1969) bouwde een indrukwekkende carrière op in de Verenigde Staten. Hij deelde zijn geboortedorp met zijn bekende collega-tenor Aureliano Pertile, ten opzichte van wie hij exact achttien dagen ouder was. Tijdens zijn debuut bij de Metropolitan Opera van New York op 18 november 1913 zong Martinelli de rol van Cavaradossi. Het publiek ontving hem destijds als de opvolger van Enrico Caruso. Vervolgens vertolkte Martinelli ruim drie decennia lang diverse zware partijen in het New Yorkse operahuis.
Pas in 1936 zong hij op 51-jarige leeftijd zijn allereerste Otello. Dit deed hij na een grondige voorbereiding bij Arturo Toscanini en Victor Maurel, de allereerste vertolker van Iago. Martinelli’s roldebuut bij de Met volgde op 22 december 1937, wat samenviel met zijn 25ste seizoen bij het gezelschap.
De unieke live-opname van 3 december 1938
In totaal bestaan er vier complete live-registraties van Martinelli in deze titelrol, allemaal opgenomen in de Metropolitan Opera. Uiteindelijk verschenen er drie van deze uitvoeringen op CD. Deze drie uitgaven kennen met de Amerikaanse bariton Lawrence Tibbett en dirigent Ettore Panizza dezelfde artistieke basis. Alleen de rol van Desdemona was telkens door een andere sopraan bezet.
De radio-uitzending van 3 december 1938 geldt als de meest interessante registratie van de reeks. Deze opname klinkt namelijk beduidend minder scherp dan de versies van 12 februari 1938 en 4 december 1941. Weliswaar klinkt de stem van Martinelli hier en daar wat geforceerd, eenkleurig of mist het soms pure charme en nuance, maar zijn toon blijft altijd gefocust en zijn adem is opvallend lang.
Martinelli’s frasen zijn vol met vuur en emotie en in elke noot hoort men de oprechtheid. Zijn interpretatie getuigt van een diep muzikaal begrip, zijn vurige voordracht is diep doorvoeld en zijn emotionele zeggingskracht bijzonder groot. Zo klinkt de monoloog “Dio! mi potevi” zeldzaam hartverscheurend en brengt hij “Pia creatura” in de finale van de vierde akte emotioneel schokkend. Martinelli zong zijn allerlaatste Otello uiteindelijk op 16 april 1948 in Philadelphia.
Elegante Desdemona
De aanwezigheid van de Italiaanse spintosopraan Maria Caniglia vormt een groot pluspunt op deze CD. Zij had amper twee maanden eerder in Rome nog de titelrol van ‘Tosca’ opgenomen. Dit optreden op 3 december was haar vierde optreden bij de Met, nadat zij er op 21 november 1938 als Desdemona had gedebuteerd. Haar stem klinkt ronder en expressiever dan die van haar collega’s Elisabeth Rethberg en Stella Roman op de andere opnamen. Hoewel het legato niet altijd fraai is en er schoonheidsfoutjes zijn, zijn haar gevoel, oprechtheid en elegantie – zowel in de dramatische als lyrische passages – buitengewoon. Het publiek beloonde haar vertolking van het “Ave Maria” in de vierde akte dan ook met applaus. Caniglia zou uiteindelijk veertien keer optreden in de Met.
Tibbett in snijdende “Credo”
Daarnaast vult de Amerikaanse bariton Lawrence Tibbett de hoofdrolspeler perfect aan. Beide heren stonden destijds zeer regelmatig samen op de planken. Tibbett beschikte over een fluwelig en soms nasaal geluid, gecombineerd met een ontspannen voordracht en uitstekende dictie. Daardoor wist hij de rol van de manipulatieve Iago tot in het kleinste detail in te vullen. Hij wisselde moeiteloos af tussen fluisterende passages en een zware, krachtige toon. Zijn uitvoering van het “Credo” is snijdend en oogstte applaus en ook zijn vertolking van “Era la notte” klinkt buitengewoon mooi en expressief.
De muzikale leiding van Ettore Panizza
Als de opvolger van Tullio Serafin in het Italiaanse repertoire maakte de Argentijnse dirigent Ettore Panizza zijn Met-debuut eind 1934. Zijn directie biedt weliswaar opwindende hoogtepunten, maar Panizza heeft soms wel heel extreme tempowisselingen. Die aanpak gaat soms helaas ten koste van de muzikale continuïteit. Desondanks kiest Panizza voor een langzamer basistempo dan bijvoorbeeld Carlo Sabajno. Dit trage tempo zorgt voor extra rust en een meelevend vermogen tijdens de onderlinge interacties op het toneel. Panizza nam in 1942 definitief afscheid van de Met. De algehele geluidskwaliteit is inherent aan een live-registratie uit 1938. Vergeleken met de zware audiovervormingen op de Pearl-opname uit 1941 vallen de kleine historische imperfecties hier echter nauwelijks op.
Great Opera Performances G.O.P. 806 CD 2 (2CDs)