Bij uitgeverij SAMSA is in oktober 2026 de biografie ‘José Van Dam; Confidence pour confidence’ verschenen.
Eén van de belangrijkste Belgische operasterren
Samen met Rita Gorr en Suzanne Danco behoort de dit jaar overleden Brusselse bas-bariton tot de drie belangrijkste operasterren van het na-oorlogse België. José Van Dam (geboren als Joseph Van Damme) behaalde zelfs in 2005 de zesde plaats in de Waalse versie van “De grootste Belg” verkiezing. Jacques Brel eindigde op plaats één. Maar Jefke (Van Damme’s roepnaam) ging wel andere beroemdheden voor zoals René Magritte of Hergé. Samen met Pavarotti was Van Dam de laatste operazanger die nog een filmrol kreeg toebedeeld: ‘Le Maître de Musique’ (1988), genomineerd voor de Academy Award voor beste niet-Engelstalige film.
De basis van de nieuwe biografie van José van Dam
In 1988 verscheen ook de eerste biografie van José Van Dam – ook in samenwerking met de Belgische journaliste Michèle Friche – die voor een substantieel deel tevens de basis vormt voor het nieuwe boek. Friche is vooral bekend bij de doorwinterde operafans voor haar medewerking aan het in 1985 verschenen magnum opus ‘Les grandes voix du Hainaut’. Een prachtig standaardwerk over de Henegouwse zangers van het shellack tijdperk dat nu een collector’s item is.
Biografie José Van Dam; weinig onthullingen over het privéleven
Voor haar nieuwe boek over Van Dam laat Friche de zanger zelf aan het woord in maar liefst 86 hoofdstukjes die vooral betrekking hebben op zijn artistieke loopbaan en voorkeuren, zijn collega-zangers, de dirigenten en het repertoire. Sporadisch, maar bewust zeer zelden, komt zijn privéleven aan bod. Buiten het feit dat zijn vader Alfred – een Brusselse Vlaming die zijn zoon in het Frans opvoedde – een schrijnwerker/meubelmaker was en zijn moeder Paula (een Limburgse) een kapsalon had, kom je maar bitter weinig over hen te weten. Buiten het feit dat vader een stokroker was en moeder niet rookte. Ook de echtgenotes van Van Dam blijven in een mysterie verhuld. Het Franse woord in de ondertitel (“Confidence”) komt wat dit aspect betreft eigenlijk niet aan bod.
Eerlijkheid en collegialiteit
Dit geldt gelukkig niet wat zijn carrière betreft, maar ook hier blijf je soms toch nog wat onbevredigd. Van Dam is wel een vlotte verteller met hier en daar een stevig potje humor. Hij is altijd eerlijk en toont zich ook een kenner van de generatie zangers voor hem; of het nu Clara Clairbert is, Lucien Van Obbergh – zijn voorganger eigenlijk – of Chaliapine, hij kent zijn zangersgeschiedenis. Hier en daar kom je toch ook wel het een van het ander te weten en alhoewel je soms enigszins teleurgesteld achterblijft, houdt het boek je wel bij de les en blijf je met de nodige interesse lezen.
Van Dam is bijvoorbeeld eerlijk over zijn salaris als beginnende zanger. In 1965 verdiende hij als ensemblelid bij de Parijse opera maandelijks 1550 FF, eigenlijk zeer goed betaald daar hij bijna vier keer zo veel verdiende als iemand met een minimumloon. Over zijn gage op het toppunt van zijn carrière zwijgt hij daarentegen in alle talen. Van Dam geeft ook blijk van grote moed en collegialiteit wanneer hij in de rechtbank in Genève gaat getuigen voor de piepjonge Günther Groissböck in een zaak die deze had aangespannen tegen het theater aldaar voor een in zijn ogen onterecht ontslag. Groissböck wint de zaak!
Anekdotes uit de operawereld
Het boek bevat tal van leuke anekdotes om te lezen. Zo kom je te weten dat in de Maazel ‘Carmen’-opname Zuniga (Van Dam) de dialogen spreekt van Escamillo, gezongen door Piero Cappuccilli wiens gesproken Frans te slecht werd gevonden. Van Dam’s erkentelijkheid tegenover dirigent Lorin Maazel – hij bracht hem naar Berlijn – komt tot uiting in tal van hoofdstukjes.
Ervaringen met legendarische dirigenten
De goede verstandhouding met de Oostenrijkse dirigent Herbert von Karajan blijkt uit de jaren van samenwerking en de vele opnames, maar de zanger geeft ook toe dat Rocco uit ‘Fidelio’ een vergissing was. Van Dam beschouwt Von Karajan niet als een god noch als een vriend, maar geeft hem wel het respect en de bewondering voor zijn artistieke kunnen. Hij is dan ook de enige dirigent die vier foto’s krijgt in het boek, terwijl Maazel er slechts één krijgt. Dit is hetzelfde aantal als voor Antonio Pappano, die nochtans het voorwoord schreef. Nello Santi krijgt mooiere woorden dan Claudio Abbado (geen affiniteit) en Christian Thielemann (geen aangenaam karakter), en met Georg Solti was het minder aangenaam werken dan met Von Karajan. Hilarisch zijn ook de verhalen over Beniamino Gigli en Van Dams kapper uit zijn jeugdjaren in Brussel, César Vezzani, Tino Rossi of zijn naamgenoot Jean-Claude Van Damme… allemaal het lezen waard!
Ontbrekende discografie en slordige spelfouten
Het werk bevat veel fotomateriaal waarvan een katern in kleur. Er zijn geen familiefoto’s en de enige artiest die om onduidelijke redenen een “solo” foto krijgt, is de Roemeense sopraan Mariana Nicolesco. Er is een index, maar een chronologie of discografie ontbreekt. Deze staan wel in het eerste Van Dam-boek, maar dat eindigt in december 1987. Aangezien Van Dam er nog 23 jaar operacarrière bij heeft gezongen en tal van opnames heeft gemaakt, is dit een gemiste kans om van dit boek de definitieve Van Dam-biografie te maken.
Een ander minpuntje vormen de storende fouten in vooral de spelling van namen: Gorgio (Giorgio) Tozzi, Lucien van Obberg (van Obbergh), Jean Borthaire (Borthayre), Lofti (Lotfi) Mansouri, Carl (Carlo) Maria Giulini, Heinz Zednick (Zednik), Robert Iiosfalvy (Ilosvalfy) en Marylin Horne (Marilyn). Maar ook “Ti garda del grand inquisitor” in plaats van het correcte “Ti guarda dal grand inquisitor” uit ‘Don Carlo’, of Renuccio in plaats van Rinuccio uit ‘Gianni Schicci’.
Kleine foutjes in het geheugen
Van Dam’s geheugen laat het daarnaast slechts op drie puntjes afweten. Zo beweert hij onder andere dat de originele naam van de “Fliegende Holländer” Vandam is in plaats van het correcte Van der Decken. Te mooi om waar te zijn. Op pagina 88 laat hij de Italiaanse tenor Giuseppe Di Stefano in het Theater des Westens in Berlijn Benatzky’s ‘Im weißen Rössl’ zingen, terwijl het Léhars ‘Der Zarewitsch’ was. Wanneer hij het even later heeft over tenoren die als bariton begonnen waren, verwijst hij ook naar Mario Del Monaco, terwijl Van Dam waarschijnlijk Carlo Bergonzi bedoelde met wie hij ook gezongen had.
Biografie José Van Dam; absolute aanrader
‘Confidence pour confidence’ is een absolute aanrader; niet alleen voor de fans, maar ook voor de operaliefhebber in het algemeen. Michèle Friche levert een mooi hommage af van één van de meest gerenommeerde, Belgische operazangers uit de geschiedenis.
Michèle Friche – ‘José Van Dam; Confidence pour confidence’
Softcover (Frans)
oktober 2026
348 pagina’s
Uitgeverij SAMSA Editions
ISBN 978-87593-631-8
€ 30,00