Heft een leven binnen een genadeloos systeem de vraag naar individuele verantwoordelijkheid op? Dat is de centrale vraag in de nieuwe productie van ‘Wozzeck’ in Gelsenkirchen.
Achtergrond van een meesterwerk
De opera ‘Wozzeck’ van de Oostenrijkse componist Alban Berg (1885-1935) is gebaseerd op het dramatische fragment ‘Woyzeck’ van Georg Büchner. Het werk beleefde zijn wereldpremière op 14 december 1925 in de Berlijnse Staatsopera, gevolgd door de Nederlandse première bijna vijf jaar later, op 7 oktober 1930, in de Amsterdamse Stadsschouwburg.
‘Wozzeck’ Musiktheater im Revier
Ruim honderd jaar na de oorspronkelijke première staat ‘Wozzeck ‘op het programma van het Musiktheater im Revier (MiR) in het Duitse Gelsenkirchen. De Italiaanse regisseuse Ilaria Lanzino (1990) maakt hiermee haar debuut bij dit gezelschap. Eerder ensceneerde zij in Duisburg ‘El Retablo de Maese Pedro’ (2021) en een veilige, weinig duidende versie van ‘Der Kaiser von Atlantis’ (2022).
Beladen decor in het nazitijdperk
Voor deze productie verplaatst Lanzino het verhaal naar het nazitijdperk. Het decor van ontwerper Martin Hickmann is indrukwekkend: een donkere ruimte met gouden opdrukken waar voortdurend rook doorheen dampt. Het gebruik van beladen symbolen, zoals een hakenkruisvlag en blikken Zyklon B, zorgt direct voor een ongemakkelijke sfeer. Maries huiskamer daalt hierin op inventieve wijze telkens vanuit de lucht neer. In deze setting is Wozzeck een Duitse soldaat te midden van SS’ers, die verbaasd en geschokt toekijkt naar wat er om hem heen gebeurt.
Daders in plaats van slachtoffers
Deze ingrijpende verplaatsing van Wozzeck had nog kunnen slagen als het hoofdpersonage een slachtoffer was gebleven. Lanzino strijkt echter niet alleen alle sympathie uit de personages om hem heen, maar ook uit Wozzeck zelf. Hij wordt neergezet als een meeloper, een opportunist en een medeplichtige; zo schiet hij bij de kamparts zelfs een ongehoorzame gevangene dood. Zijn vriendin Marie komt er niet veel beter vanaf. Zij eigent zich de bezittingen van gedeporteerde Joden toe en heeft een affaire met de Tambourmajor (die bovendien een kind heeft bij Maries buurvrouw Margret). Uiteindelijk wordt Marie niet door Wozzeck vermoord, maar pleegt zij zelfmoord.
Spanningsloos slot
Door deze keuzes is Wozzeck niet langer het menselijke kruitvat dat op een zeker moment onvermijdelijk moet ontploffen. Zonder enige opgebouwde spanning tussen het individu en het systeem kabbelt het verhaal langzaam naar het einde. Ten slotte verschijnen de geallieerden als een soort verlossing ten tonele – een happy end voor Wozzeck? Hopelijk maakt Lanzino volgend jaar meer van haar ‘Parsifal‘ in Bayreuth.
Wisselvallige cast
De Duitse bariton Simon Stricker – 2023 bij het MiR – zingt de titelrol van Wozzeck. Hij geeft een mooie stem maar zijn personage blijft door de regie enigszins apathisch. De noten zingt hij niet altijd even precies. De Duitse sopraan Susanne Serfling – sinds 2025 bij het MiR – zong in 2023 Salome bij het MiR en ontving dit jaar de Gelsenkirchener Theaterpreis. Zij vertolkt Maries verlangen naar een beter leven, haar schuldgevoelens, wanhoop, twijfel en haar groeiende doodsangst overtuigend. Haar zangnoten treft zij uitstekend.
De Duitse tenor Martin Homrich – sinds 2017 bij het MiR – vertolkt de partij van de Tambourmajor met Stau-tenor en zingt zijn noten nauwkeurig. De Oostenrijks-Sloweense bas Philipp Kranjc – sinds 2021 vast bij het MiR – vertolkt de SS-kamparts die medische experimenten uitvoert. Zijn stem heeft een goede laagte, maar de hoogte mist resonansen. Hij is redelijk zorgvuldig in zijn zangnoten. Aan het einde van zijn eerste scène is zijn tekst “zeig’ Er mir jetzt die Zunge” veranderd. Dit is waarschijnlijk opzettelijk omdat Wozzeck in deze enscenering geen patiënt is.
De Amerikaans-Duitse tenor Matthew Peña maakt zijn debuut als gast bij het MiR. Hij zingt de Hauptmann met lichte, heldere en scherpe karaktertenor en weet nauwelijks de juiste noten te treffen. De Britse tenor Adam Temple-Smith – sinds 2021 vast bij het MiR – was eerder dit jaar nog jeugdig, fris en lyrisch in ‘La Grand Duchesse de Gérolstein’ bij het MiR. Hier zingt ook hij de noten van Andres te onnauwkeurig.
Weinig commentaar uit de orkestbak
De jonge Britse dirigent John Warner – sinds 2026 1. Kapellmeister bij het MiR – is de controlerende organisator van het geheel. Met het Neue Philharmonie Westfalen zet hij de complexe partituur dynamisch gedifferentieerd om. Maar het resultaat is niet erg kleurrijk en het klinkt dikwijls als een deken van geluid. Ten slotte ontbreekt het aan orkestraal commentaar op het drama. Kortom, Ilaria Lanzino’s herlezing van Wozzeck als medeplichtige in een nazisysteem schuurt en verliest aan kracht doordat de noodzakelijke psychologische spanning.
📷: Musiktheater im Revier/Björn Hickmann

