‘‘Cardillac’ is een opera van de Duitse componist Paul Hindemith in drie akten en vier scènes. Ferdinand Lion schreef het libretto, gebaseerd op personages uit het korte verhaal ‘Das Fräulein von Scuderi’ van E.T.A. Hoffmann. De wereldpremière vond plaats op 9 november 1926 in de Semperoper van Dresden.
Paul Hindemith (1895-1963) herzag zowel de partituur als de tekst van de opera en deze tweede versie werd voor het eerst uitgevoerd op 20 juni 1952 in het Stadttheater van Zürich. Na 1953 gaf Hindemith alleen nog toestemming voor uitvoeringen van de herziene versie. Die herziene editie kreeg na het overlijden van de componist echter geen voet aan de grond. Bijgevolg is er sinds 1969 geen nieuwe productie van die versie meer geweest. De oerversie uit 1926 is van gevestigde waarde gebleken en wordt internationaal regelmatig opnieuw opgevoerd.
De bezetting van ‘Cardillac’ is in de afgelopen eeuw zeer divers geweest en soms ook zeer verwarrend:
Kloiber* raadt voor de partij van Cardillac een heldenbariton of karaterbariton aan. Tijdens de wereldpremière werd de partij gezongen de bariton Robert Burg, die in Bayreuth Alberich en Klingsor zong. Zijn opnamen laten inderdaad een heldenbariton horen. In de onderstaande discografie zien we lyrische baritons, een heldenbariton en bas-baritons.
Kloiber raadt voor de partij van Die Tochter een dramatische coloratuursopraan of jugendlich dramatische sopraan aan. De Duitse sopraan Claire Born vertolkte de rol tijdens de wereldpremière en zong in Bayreuth de partijen van Gutrune en Eva, dus een jugendlich dramatische sopraan. In de onderstaande discografie zien we zowel lyrische sopranen als jugendlich dramatische sopranen.
Kloiber raadt voor de partij van Der Offizier een jugendliche Heldentenor of lyrische tenor aan. De Zwitserse tenor Max Hirzel vertolkte de rol tijdens de wereldpremière en zong rollen als Florestan, Erik, Siegmund, Walther, Parsifal, Tannhäuser, Otello en Samson. Zijn opnamen laten een slanke, dus inderdaad jugendliche Heldentenor/lyrische tenor horen. In de onderstaande discografie zien we inderdaad lyrische tenoren en jugendliche Heldentenoren.
Kloiber raadt voor de partij van Die Dame een jugendlich dramatische sopraan of dramatische mezzosopraan aan. De Duitse sopraan Grete Merrem-Nikisch vertolkte de rol tijdens de wereldpremière en zong rollen als Adele, Sophie, Eva, Christine Storch, Susanna en Zerlina. Haar opnamen laten een lyrische coloratuursopraan/lyrische sopraan horen! In de onderstaande discografie zien we jugendlich dramatische sopranen, zelfs een hochdramatische sopraan, een lyrische mezzosopraan en een dramatische mezzosopraan.
Kloiber raadt voor de partij van Der Kavalier eveneens een jugendliche Heldentenor of lyrische tenor aan. De Duitse tenor Ludwig Eybisch vertolkte de rol tijdens de wereldpremière en zong rollen als Lohengrin en Eisenstein, een jugendliche Heldentenor. In de onderstaande discografie zien we jugendliche Heldentenoren, lyrische tenoren en zelfs een karaktertenor.
* Rudolf Kloiber, Wulf Konold, Robert Maschka – Handbuch der Oper (Kassel: Bärenreiter-Verlag, 1985)
1.
De Westdeutscher Rundfunk zond op 19 juni 1968 een radio-uitvoering uit van de oerversie van ‘Cardillac’ vanuit de WDR Studio in Keulen. De rolbezetting was uitstekend.
De Duitse bariton Dietrich Fischer-Dieskau (1925-2012) zingt de titelrol van Cardillac. Hij maakt meer acterend dan vocaal indruk. De vrekkige, knijperige, inhalige goudsmid vertolkt hij met nu eens schriele, dan weer bijtende stem. Zijn verstaanbaarheid, tekstuitbeelding en portrettering zijn voortreffelijk. In de hoogte verliest de stem echter resonansen en glans.
De carrière van de Duitse sopraan Leonore Kirschstein (1933-2017) concentreerde zich in Duitsland. In 1966 had zij onder leiding van Josef Keilberth als Alice opgetreden naast de Falstaff van Fischer-Dieskau en een jaar na deze opname zong zij Elisabeth in ‘Tannhäuser’ in de Wiener Staatsoper. Met haar jugendlich dramatische sopraan vertolkt zij een breekbare, vocaal slanke Tochter. De lyrische, Amerikaanse tenor Donald Grobe (1929-1986) is een vurige, verliefde Offizier. Grobe was in 1960 naar de Deutsche Oper Berlin gekomen en bleef er zingen tot zijn dood op 56-jarige leeftijd aan kanker.
De Zweedse sopraan Elisabeth Söderström (1927-2009) vertolkte begin jaren zestig lyrische partijen als Susanna, Sophie, Adina, Musetta en Marguerite en ontwikkelde zich daarna in de rollen van Janáček zoals Káťa, Emilia Marty en Jenůfa. Zij zingt de Dame met melancholie en nasaal resonerende sopraan à la Elisabeth Schwarzkopf. De Duitse tenor Eberhard Katz (1928-2002) was tussen 1962 en 1997 verbonden aan de Oper Köln* en trad er in de jaren zestig op in heldenrollen. Hier als de Kavalier klinkt hij in de hoogte soms iets geknepen, maar is altijd verstaanbaar en portretteert de verliefde verleider met Draufgängertum.
De Duitse dirigent Josef Keilberth (1908-1968) was een Richard Strauss specialist en daar heeft deze uitvoering baat bij. Zijn lezing met het Kölner Rundfunk-Sinfonie-Orchester is de theatraal meest spannende op CD. De eerste keuze om het drama van het werk te leren kennen!
* Klaus Schreiber – ‘Eberhard Katz; vom Krombacher Chorsänger zum gefeierten Heldentenor – Stationen eines Künsterlebens’ (2003)
Deutsche Grammophon 431 741-2 (2CDs)
2.
Een digitale registratie van ‘Cardillac’ werd tussen 10 februari en 13 april 1988 gemaakt in de Jesus-Christus-Kirche van Berlijn. Het werd een opname waar alles welgekozen is.
Er was een compleet Duitssprekende bezetting, de meest homogene op CD, zonder een zwakke schakel. De Duitse bariton Siegmund Nimsgern (1940-2025) had een grote carrière in alle belangrijke operahuizen. Net als de eerste Cardillac Robert Burg zong hij rollen als Klingsor, Alberich en Pizarro en in Bayreuth had hij vier seizoenen Wotan vertolkt. Nimsgern geeft meer een tragisch en gekweld dan grimmig portret van Cardillac en dat past prima.
De Zwitserse sopraan Verena Schweizer (1944) zong na haar opleiding aan diverse Duitse operahuizen. Zij heeft een mooie, ronde, lyrische stem waarmee zij de Tochter geloofwaardig neerzet. De Duitse tenor Robert Schunk (1948) had ook een goede internationale carrière in met name heldenpartijen. Hij zong zeven seizoenen Erik in ‘Der fliegende Holländer’ in Bayreuth en Erik, Der Kaiser, Florestan en Parsifal in de Wiener Staatsoper en Der Kaiser, Siegmund en Florestan in de Metropolitan Opera van New York. Zijn Offizier is groot en heldisch, de beste vertolking op CD.
De Duitse, hochdramatische sopraan Gabriele Schnaut (1951-2023) zong ten tijde van deze opname al Venus en Ortrud in Bayreuth. Zij is vocaal een schitterende Dame met egale en doordringende stem en prachtige, ingetogen weemoedigheid in haar lied van de tweede scène. De Duitse tenor Josef Protschka (1944) is treffend lyrisch als de Kavalier.
De Duitse dirigent Gerd Albrecht (1935-2014) was een promotor van moderne en hedendaagse muziek. Met het Radio-Symphonie-Orchester Berlin zorgt ook hij precisie, concentratie en theater.
WERGO WER 60148/49-50 (2CDs)
3.
De Bayerische Staatsoper toonde een productie van ‘Cardillac’ vanaf 28 januari 1985 in het Nationaltheater van München. De enscenering was van de Franse regisseur Jean-Pierre Ponnelle (1932-1988), die drie jaren later in München zou overlijden na een val in de orkestbak tijdens repetities voor ‘Carmen’ met het Israëlisch Filharmonisch Orkest onder leiding van Zubin Mehta.
Van filmopnamen van voorstellingen van ‘Cardillac’ tussen 16 en 25 september 1985 werd een DVD-uitgave gemaakt. De bezetting was internationaal. De Nieuw-Zeelandse bas-bariton Donald McIntyre (1934-2025) was de grote Wotan van de jaren 70 en 80. Hier zingt hij de titelpartij van Cardillac met grote heldenbariton en de klank is mooi, rond en innemend, maar niet altijd verstaanbaar en nooit echt kwaadaardig of smartelijk.
De Italiaanse sopraan Maria De Francesca-Cavazza (1937) had in 1962 haar professionele operadebuut gemaakt bij de Oper Köln en was ten tijde van deze opvoering ensemblelid in Stuttgart. Haar stem heeft de bite van het verismo, waardoor Cardillacs Tochter niet echt jong klinkt. Opnieuw blinkt Robert Schunk uit als beschermende Offizier, hier drie jaren voor de studio-opname van Wergo (zie 2.).
De Duitse mezzo Doris Soffel (1948) is een fantastische Dame, hier in de tijd waarin zij van het coloratuurvak naar het dramatische vak overstapte. Haar brede, gepeperde stem – à la Ilona Tokody – is ideaal voor de mistroostigheid van de Dame. De Oostenrijkse karaktertenor Josef Hopferwieser (1938-2015) trad tussen 1970 en 1998 in de Wiener Staatsoper op in 472 voorstellingen, vanaf eind jaren zeventig in heldenpartijen. Zij zingt de Kavalier met Stau-tenor en Draufgängertum.
Ook de Duitse dirigent Wolfgang Sawallisch (1923-2013) was een Strauss specialist, maar zijn uitvoering met het Bayerische Staatsorchester is te vanzelfsprekend en bezit niet de opwinding van Keilberth.
Unitel Classica 00440 073 4324 (1DVD)
4.
Een concertante uitvoering van ‘Cardillac’ vond plaats op 13 oktober 2013 in het Prinzregententheater van München. De live-registratie ervan verscheen op CD ter nagedachtenis van de dirigent Stefan Soltesz. Alle zangers waren Duitssprekend.
De Duitse bariton Markus Eiche zingt Cardillac met lyrische stem. Zijn vertolking is muzikaal en hij is altijd goed verstaanbaar. Hij geeft een goed portret van de goudsmid, maar zonder het demonische van Fischer-Dieskau of het tragische van Nimsgern.
De Duitse sopraan Juliane Banse werd vooral bekend als concertzangeres en het lyrische repertoire waaronder Susanna, Elvira, Zdenka, Sophie en Rosalinde, maar later ook de Marschallin en Elsa. Vocaal klinkt zij niet jeugdig als de Tochter van Cardillac en in de hoogte is de stem enigszins gespannen. De Duitse tenor Torsten Kerl is een uitstekende Offizier met opwindende momenten in de derde akte.
De Oostenrijkse mezzo Michaela Selinger als de Dame is lyrisch en slank, maar heeft niet de melancholie van Soffel. De hoge Bes in haar Lied is niet heel mooi. De partij van de Kavalier klinkt voor haar landgenoot en tenor Oliver Ringelhahn af en toe een maatje te groot.
De Hongaars-Oostenrijkse dirigent Stefan Soltesz (1949-2022) geeft met het Münchner Rundfunkorchester een fraai gedifferentieerde lezing, nu eens romantisch, dan weer dramatisch. Luister naar de finale II, opwindend!
BR-Klassik 900345 (2CDs)
5.
De Opéra de Paris presenteerde tussen 24 september en 20 oktober 2005 acht voorstellingen van ‘Cardillac’ in het de Opéra Bastille van Parijs. De enscenering was van de Franse regisseur André Engel (1946). Op basis van de uitvoeringen werd een DVD uitgegeven.
Ook hier was er een internationale bezetting. De Amerikaanse bas-bariton Alan Held vertolkte rond die tijd in de Metropolitan Opera van New York partijen als Wozzeck en Pizarro. Hij zingt Cardillac met grote egale heldenstem in de stijl van McIntyre, maar verliest in de hoogte dikwijls resonansen.
De Duitse sopraan Angela Denoke maakte in dat jaar ook haar debuut in de Met als de Marschallin en nam een jaar later Salome op haar repertoire. Haar Tochter is onverstaanbaar – elke “i” wordt een “ü” – en het is ook niet altijd zuiver. De Britse tenor Christopher Ventris zong heldenpartijen en vertolkt de Offizier stoer.
De Tsjechische mezzo Hannah Esther Minutillo studeerde bij Marianne Schech en is een indrukwekkende, jugendlich dramatische Dame. De Engelse tenor Charles Workman is vocaal en fysiek een knappe Kavalier. Beide hebben een overtuigende hoogte.
De Amerikaanse dirigent Kent Nagano en het Orchestre National De L’Opéra De Paris geven een degelijke lezing.
Bel Air Classiques BAC023 (1DVD)
Bonus:
De productie van ‘Cardillac’ van oktober 2010 in de Wiener Staatsoper werd hernomen in november 2022 met vier uitvoeringen. Van die uitvoeringen is een CD-uitgave samengesteld, die op 6 februari 2026 zal verschijnen.
Ook hier bestaat de bezetting uit internationale zangers. De Poolse bas-bariton Tomasz Konieczny zingt sinds twintig jaren Wotan en was de afgelopen vijf jaren Wotan in Bayreuth. De Wiener Staatsoper is sinds 2009 zijn artistieke basis. Zijn Cardillac is breed, groot, open en verstaanbaar en bijtend.
De Duitse sopraan Vera-Lotte Boecker is een jeugdige, frisse Tochter en de Oostenrijkse tenor Herbert Lippert – hier 65 jaar oud – schreeuwt zich door de partij van de Offizier.
De Duitse mezzo Stephanie Houtzeel en haar landgenoot en tenor Daniel Jenz zijn beide ensemblelid van de Wiener Staatsoper. Houtzeel zingt rollen als Adelaide, Marcellina en Waltraute en haar Dame klinkt ook als moeder Adelaide. Jenz is een frisse Kavalier.
De Duitse dirigent Cornelius Meister geeft met het Orchester der Wiener Staatsoper een spannende uitvoering. Luister naar de strakke, opwindende opening van de tweede akte. De geluidskwaliteit van de opname is fantastisch.
Capriccio C5530 (2CDs)