****
© Björn Hickmann
Essen, 1 maart 2026

‘Candide’ Essen; de beste van alle versies

Er is geen werk voor muziektheater dat zoveel versies heeft als ‘Candide’ van Leonard Bernstein. De wereldpremière in 1956 was een flop, waarna de componist bleef sleutelen aan het werk. Het Aalto-Theater Essen brengt nu de concertante versie van ‘Candide’ uit 1989 met verbindende Duitstalige teksten van Loriot uit 1997.

‘Candide’ van de Amerikaanse componist en dirigent Leonard Bernstein (1918-1990) beleefde haar eerste uitvoering op 29 oktober 1956 in het Colonial Theater van Boston. De première op Broadway was als musical op 1 december 1956 in het Martin Beck Theatre van New York. De productie was een commerciële flop.

Bernstein had zijn werk gebaseerd op de gelijknamige, satirische novelle van Voltaire. De vrolijke, melodieuze muziek van Bernstein paste echter niet bij het donkere, reflecterende libretto van Lillian Hellman. Dat de wereld niet goed was wilde de sceptische realist Voltaire laten zien op een absurde én oprechte manier en dat laatste kwam in de musical niet uit de verf.

‘Candide’ is het verhaal van de optimistische jonge man Candide die geleerd heeft dat de wereld goed is (“The best of all possible worlds”). Hij reist de wereld rond, maakt rampen en oorlogen mee, ontmoet moordenaars en kannibalen en wordt herhaaldelijk verraden door zijn geliefde Cunegonde. Uiteindelijk verwerpt Candide gedesillusioneerd het Leibniziaanse optimisme en vindt samen met Cunegonde zijn geluk in een eigen huis met tuintje (“Make our garden grow”).

Iedereen die de geschiedenis van ‘Candide’ gedurende zijn 70-jarig bestaan ​​kent, zal bij iedere nieuwe productie vele vragen hebben. Welke muziek bevat het, in welke volgorde wordt het gespeeld, waar speelt het zich af, door welke personages wordt het gezongen en met wiens teksten?

Het Aalto-Theater te Essen brengt ‘Candide’ nu in de concertversie uit 1989 met gesproken, Duitstalige tussenteksten, die de Duitse humorist Vicco von Bülow – alias Loriot – schreef voor een concertuitvoering in het Prinzregententheater van München in 1997.

Deze concertbewerking, die Bernstein als “definitieve herziene versie” zag, is de beste van alle versies, want het bevat bijna alle muziek van eerdere edities en de meeste stukken staan in hun originele volgorde en context. Deze oorspronkelijke plaatsing van de muziek is hier bevredigender dan in de Chelsea en NYCO versies van ‘Candide’ en de oprechte en bruisende fragmenten zijn in balans.

Het enige meubelstuk op het podium van het uitverkochte Aalto-Theater is de befaamde Loriot-sofa. En alleen Loriot kon het absurde verhaal zo geestig vertellen. Ook de compactheid en toch begrijpelijkheid van zijn vertelling zijn een voordeel. De Duitse entertainer Götz Alsmann declameert de teksten met grote ironie en bijzondere charme.

De vele rollen worden stuk voor stuk uitstekend vertolkt door twaalf vocale solisten. Zij spelen de scènes levendig op het grote toneel. Te gast de Britse tenor Paul Curievici als een heerlijk naïeve Candide met aangename stem en hij zingt zijn vier aria’s prachtig. De Spaanse sopraan Natalia Labourdette – sinds dit seizoen ensemblelid in Essen – is een plagerige Cunegonde met sprankelende stem. Tijdens haar coloratuuraria “Glitter and Be Gay” liet zij stout een aantal noten weg.

Te gast ook de Bosnische mezzo Almerija Delic die met groot, dramatisch geluid heerlijk woest door de stem zingt en dat past bij de vurige, wereldwijze Old Lady. De Canadese bas-bariton Karel Martin Ludvik – sinds 2016 ensemblelid in Essen – is geestig in de dubbelrol van Candides optimistische mentor Pangloss en diens tegenpool, de pessimistische Martin. Het grote talent van de Duitse tenor Aljoscha Lennert – sinds 2023 ensemblelid in Essen – hoorde men in Essen al in ‘Wozzeck’ en ‘Cardillac’ en hij laat zijn heldengeluid klinken als de Governor in “My love” en Vanderdendur in “Bon voyage”.

Het Opernchor des Aalto-Theaters zingt geanimeerd, nauwkeurig en geconcentreerd. Hun “Universal Good” aan het begin van de tweede akte is helaas geschrapt, anders was het een mooie raamvertelling geweest bij de reprise in de finale. Te gast de Zweedse dirigent Per-Otto Johansson, die goed balanceert tussen de diepgevoelde en sprankelende momenten van ‘Candide’. Het Essener Philharmoniker is nooit te zwaar op de hand en speelt nu eens licht musical, dan weer rond als opera.

Noordrijn-Westfalen biedt Bernstein-liefhebbers in het seizoen 2025/2026 een vol programma. Zo krijgt ‘Candide’ in april en mei 2026 nog een scenische productie in Bielefeld in de Schotse versie en staat ‘Trouble in Tahiti’ van maart tot en met mei 2026 in Krefeld en ‘On The Town’ van april tot en met juni 2026 in Duisburg gepland. Een sprankje hoop in een wereld die dan misschien niet helemaal goed is, maar waarin we zelf ons eigen kleine tuintje beter kunnen maken.