***** Isabel Casteels – De kronieken van de dood
Een gefolterde gevangene treedt naar voren, een wrede beul staat klaar met zijn zwaard en een uitzinnige mensenmassa schreeuwt om bloed. Zo worden executies in de 16e eeuw dikwijls voorgesteld. In haar boek ‘De kronieken van de dood; opstand en executies in de Nederlanden’ laat de Nederlandse historica Isabel Casteels (1994) zien dat de werkelijkheid anders was.
Casteels promoveerde in 2024 met een onderzoek naar executies in de 16-eeuwse Nederlanden. In haar boek ‘De kronieken van de dood’ wil zij het beeld bijstellen dat executies een vorm van entertainment waren. Zij doet dit met behulp van zo’n 4000 beschrijvingen van executies vastgelegd door meer dan 30 kroniekschrijvers.
Het boek heeft een thematische indeling en in ieder hoofdstuk staat één van de hoofdrolspelers van de executieproces centraal. Het eerste hoofdstuk draait om de rechtbank. De rechters bepaalden de strafmaat en er was traditie om voor bepaalde overtredingen bepaalde soorten straf op te leggen.
Hoofdstuk twee gaat dieper in op de beul, of scherprechter zoals hij werd genoemd. Het vakmanschap van de beul kon het ritueel maken of breken. De beul diende de juiste vaardigheden te hebben om alle vormen van executies goed ten uitvoer te brengen.
Hoofdstuk drie gaat over de patiënt zoals de veroordeelde werd genoemd. De patiënt diende zich waardig te gedragen. De voorbereiding om patiënten “een goede dood” te laten sterven begon al in de cel voorafgaande aan de executie. De rituelen en andere praktijken zorgden ervoor dat toeschouwers executies beleefden als momenten van redding en terugkeer naar het geloof.
Het vierde hoofdstuk belicht het publiek. Executies waren openbaar vanwege het exemplarische karakter. Toeschouwers waren betrokken en dienden mededogen te voelen met het lijden en sterven van een patiënt op het schavot. Het publiek zag ook toe op het correcte en rechtvaardige verloop van een terechtstelling.
Hoofdstuk vijf laat zien wat er met het stoffelijk overschot gebeurde. Het publiek had verwachtingen van de manier waarop met het dode lichaam werd omgegaan. Het tentoonstellen van het lichaam van een misdadiger op een galgenveld was bedoeld om zijn straf nog zwaarder te maken, maar had ook een afschrikwekkend voorbeeld.
‘De kronieken van de dood’ werpt een nieuw licht op een onbekende episode en een zwarte bladzijde van de Nederlandse geschiedenis. Het toont aan dat executies in de 16e eeuwse Nederlanden geen ongeciviliseerde en barbaarse praktijken waren. Dit beeld ontstond pas later doordat de elite het volk uit wilde beelden als een irrationele, bloeddorstige massa.
Het boek bevat schitterende afbeeldingen in kleur. Voor de directheid heeft Casteels citaten uit de kronieken onveranderd in het 16e eeuwse Nederlands gelaten, maar deze taal is niet voor iedereen altijd te begrijpen. Een hoofdstuk over de belangrijke kroniekschrijvers die Casteels bestudeerde, een beknopte tijdlijn met relevante data en een bibliografie, eindnoten en beeldverantwoording besluiten dit fraaie werk voor een historisch geïnteresseerd publiek.
Hardcover
oktober 2025
258 pagina’s
Uitgeverij Lannoo
ISBN 9789020987478
€ 27,99
***** Harper Lee – Het land van eeuwig geluk
Toen de Amerikaanse schrijfster Harper Lee (1926-2016 ) overleed, werden er bij het ontruimen van haar appartement in New York acht korte verhalen gevonden die nog nooit eerder gepubliceerd waren. Lee schreef de verhalen na haar verhuizing naar New York in 1949, tien jaren voorafgaand aan haar grote roman ‘To Kill a Mockingbird’ (1960).
De verhalen waren in de jaren vijftig door uitgevers afgewezen en uiteindelijk in de la beland. Nu zijn zij gebundeld en tegelijkertijd in het Engels als ‘The Land of Sweet Forever’ als in een Nederlandse vertaling van schrijfster en vertaalster Kitty Pouwels (1964) als ‘Het land van eeuwig geluk’ voor het eerst uitgebracht.
De eerste drie verhalen in de bundel gaan over de kindertijd, over de goedkeuring van leeftijdsgenoten en ouders en zijn vooral anekdotisch met een spottende toon. De drie verhalen daarna zijn gesitueerd in New York, hebben al meer een intrige en diverse vertellers. Ook in de laatste twee verhalen is er de herinnering aan de jonge jaren.
De vroege verhalen van Harper Lee zijn nostalgisch en soms drukkend, maar ook bemoedigend en soms geestig. Het is bekend dat Lee oneindig broedde op haar zinnen. Zij maakt prachtige zinnen, naar het Nederlands fraai vertaald door Pouwels.
De bundel worden aangevuld met acht essays en artikelen van Lee, die reeds eerder werden gepubliceerd in tijdschriften, specials, nieuwsbrieven en bundels. Zij gaan eveneens over de kindertijd, familie en vriendschap, maar ook over de morele stand van zaken in de VS en de geschiedenis van het Amerikaanse zuiden.
Interessant hier het essay over Gregory Peck, de hoofdrolspeler in de verfilming van haar boek ‘To Kill a Mockingbird’, waarin Lee haar aanwezigheid op de filmset beschrijft. Haar sympathieke schets van Truman Capote – haar buurman in haar jeugd – is eveneens een parel. Hartverwarmend is tevens het essay ‘Kerstmis voor mij’, waarin Lee beschrijft hoe een bevriend echtpaar haar een wel heel bijzonder kerstcadeau geeft.
Het verteltalent van Harper Lee, haar humor, de levendige portretteringen en haar vermogen om vanuit het perspectief van een kind complexe thema’s als rechtvaardigheid en het leven te verkennen, maken de verhalen tot een opwindende ontdekking. Met een voorwoord van schrijfster Casey Cep (1985), biografe van Harper Lee en redactrice van The New Yorker.
Hardcover
oktober 2025
194 pagina’s
Uitgeverij De Bezige Bij
ISBN 9789403137889
€ 23,99
***** Spinoza – Politiek traktaat
De Nederlandse filosoof Baruch Spinoza (1632-1677) zag de Republiek der Nederlanden aan het einde van 17e eeuw in een constitutionele crisis terechtkomen. Dit gebeurde door een onevenwichtige staatsinrichting ten gevolge van het ontbreken aan een balans tussen een democratisch en stadhouderlijk bewind. Op de vraag naar de beste staatsvorm in een republiek trachtte Spinoza met zijn verhandeling ‘Politiek traktaat’ een antwoord te geven.
Spinoza schreef ‘Politiek traktaat’ in de laatste twee jaren van zijn leven in het Latijn. Het werk bleef door zijn voortijdig overlijden echter onvoltooid. Postuum werd het door vrienden bewerkt en in 1677 uitgegeven, maar een jaar later al werd het in Nederland verboden. In 2020 verscheen van de verhandeling een vertaling van emeritus hoogleraar Franse literatuur Maarten van Buuren (1948), die nu in een herziene versie is uitgebracht.
In zijn ‘Theologisch-politiek traktaat’ (1670) had Spinoza al de monarchie en democratie als staatsvorm afgewezen en de voorkeur gegeven aan een aristocratie onder gezag van een Raad van voldoende omvang. Na de moord op de gebroeders De Witt in 1672 nam Spinoza’s afkeer van de democratie nog verder toe. Het ‘Politiek traktaat’ heeft dan ook de ondertitel: “Waarin wordt gedemonstreerd hoe een monarchie of aristocratie moet worden georganiseerd om te verhinderen dat een samenleving afglijdt naar tirannie, en vrede en vrijheid van de burgers onaangetast blijven.”
‘Politiek traktaat’ opent met een inleiding – gewijd aan het ontstaan, de aard en het doel van de republiek – en behandelt in de daaropvolgende tien hoofdstukken de grondslagen en organisatie van de drie staatsvormen monarchie, aristocratie en democratie.
Door Spinoza’s overlijden bleef het laatste hoofdstuk over democratie onvolledig en kon hij het werk niet afsluiten met conclusies over de meest geschikte regeringsvorm. Toch geeft hij in hoofdstuk negen aan dat hij de aristocratie de beste staatsvorm vindt, aangezien de patriciërs bedacht zijn “hun gezag meer door weldaden dan door angst” te vergroten.
Van Buuren vult ‘Politiek traktaat’ aan met fragmenten uit Spinoza’s ‘Theologisch-politiek traktaat’, die gaan over democratie. Met inachtneming van Spinoza’s veranderde mening over democratie en volk na 1672 kan men daarmee trachten het gevolgtrekkingen van Spinoza in ‘Politiek traktaat’ te onderbouwen.
Uiteindelijk lijkt Spinoza de oplossing te zien in – volgens Van Buuren – “een gemengd bewind, een harmonische tussenvorm, die de voordelen van de democratie combineert met die van de monarchie in de vorm van een ‘Raad van voldoende omvang’, die de extremen van democratie en monarchie in balans houdt.”
De laatste zinnen van Spinoza zijn overigens voor onze ogen en oren wrang. “Als we […] bedenken dat mannen […] van vrouwen houden uit louter wellust, hun capaciteiten en wijsheid afmeten aan hun schoonheid […] dan zien we […] dat vrouwen en mannen niet op gelijke voet kunnen regeren”. Ondanks die achterhaalde opvatting blijft ‘Politiek traktaat’ een boeiende bespreking van bestuurssystemen, die ook nu nog resoneert.
Hardcover
oktober 2025
250 pagina’s
Uitgeverij Damon
ISBN 9789463403801
€ 29,99
***** Jon Fosse – Vaim
De werken van de Noorse schrijver Jon Fosse (1959) zijn in meer dan vijftig talen vertaald en voor zijn oeuvre won hij in 2023 de Nobelprijs voor Literatuur. Dit jaar verscheen zijn roman ‘Vaim’, zijn eerste nieuwe werk sinds hij de Nobelprijs ontving. Het boek is nu uitgebracht in de Nederlandse vertaling van Sofie Maertens en Michiel Vanhee.
‘Vaim’ gaat over teruggetrokkenheid, genegenheid – of een gebrek eraan – en de dood. Aan het begin van de roman komt Jatgeir met zijn boot vanuit het vissersdorp Vaim naar de stad Bjørgvin. Daar staat op de kade opeens de eigenzinnige Eline die haar man Frank heeft verlaten en met Jatgeir terug wil keren naar Vaim. Jatgeir, zijn beste vriend Elias en Frank vertellen vervolgens ieder in een eigen hoofdstuk hoe de ontmoetingen op hun bestaan uitwerken.
Fosse gebruikt geen punten waardoor de zinnen in elkaar doorlopen en lange, vloeiende passages ontstaan. Dit zorgt voor een mijmerende, beschouwende atmosfeer en men leest als in een bijna natuurlijke roes. Ook de herhaling van uitingen en frasen en het gebruik in dialogen van slechts de woorden “zegt” en “vraagt” geeft de roman een enigszins lijzig aspect waardoor een soort deining ontstaat.
Maertens en Vanhee hebben de specifieke toon van Fosse accuraat weergegeven en de leesbaarheid behouden. ‘Vaim’ is het eerste boek in een serie van drie romans die zich afspelen in het vissersdorp. De volgende twee delen staan voor de komende twee jaren gepland.
Paperback
oktober 2025
144 pagina’s
Uitgeverij Oevers
ISBN 9789493367654
€21,00
**** Bertolt Brecht – Gesprekken tussen vluchtelingen
De Duitse schrijver Bertolt Brecht (1898-1956) vluchtte voor de nazi’s via Scandinavië en Moskou naar Amerika. Als vluchteling schreef hij in 1941 in Finland de dialoog-hoofdstukken ’Flüchtlingsgespräche’. In Amerika ordende hij de teksten en voegde hij er in 1944 een aantal losse verhalen bij. Enkele passages uit het manuscript verschenen postuum in 1957 en 1958. Drie jaren later werd alle proza van het werk gepubliceerd. De teksten zijn nu uit het Duits vertaald door docent vertalen aan de Universiteit Utrecht Elbert Besaris (1993) als ‘Gesprekken tussen vluchtelingen’.
‘Gesprekken tussen vluchtelingen’ bevat 19 dialoog-hoofdstukken plus nog negen dialoog-fragmenten en drie losse verhalen. De dialogen gaan tussen twee uit Duitsland verjaagde mannen, de intellectueel Ziffel en de scherpzinnige arbeider Kalle. Het tweetal praat bij diverse ontmoetingen over de oorlogssituatie en hun eigen dagelijkse leven. Hun wereldbeelden en ervaringen botsen, maar toch weten ze elkaar op vele punten te vinden.
‘Gesprekken tussen vluchtelingen’ is een werk vol humor en absurdisme. In de gesprekken verwerkte Brecht zijn eigen ervaringen als vluchteling om de anti-immigratiepolitiek bloot leggen. De dialogen zitten vol met heerlijk brechtiaanse verklaringen, zoals “dat de mens niet rijp is voor een deugd als ordelievendheid. Het menselijke verstand is niet ontwikkeld genoeg door die deugd.”
Eveneens typisch Brecht zijn de drie losse verhalen aan het einde vol Brechts objectivistische benadering van vrouwen. Hierin schrijft hij over seks in zijn kenmerkend provocerende en ironische toon. Brecht zou niets hebben gevoeld voor genderideologie, woke-waanzin en vrouwenquota. De vertaling van Besaris is zo nu en dan nogal vrij. Overigens vermeldt de omslag van de uitgave dat Brecht stierf in 1958, maar hij was toen al twee jaren dood.
Paperback
oktober 2025
168 pagina’s
Uitgeverij Jurgen Maas
ISBN 9789493397071
€ 22,50
*** Aart Aarsbergen – Het verdwijnen van de waarheid
Van het iconische boek ‘1984’ van de Engelse schrijver George Orwell (1903-1950) zijn wereldwijd meer dan 30 miljoen exemplaren verkocht in meer dan 65 talen. Het is een boek dat nog steeds aanspreekt, aangezien Orwell daarin thema’s behandelde die nu nog niets aan actualiteit hebben ingeboet. Denk aan de neologismen die onderdeel zijn geworden van ons dagelijkse taalgebruik, zoals Big Brother, doublethink, Newspeak, thoughtcrime en unperson.
De Nederlandse historicus Aart Aarsbergen (1953) onderzocht voor zijn nieuwe boek ‘Het verdwijnen van de waarheid; De actualiteit van George Orwell’ wie Orwell was en hoe hij aan zijn ideeën kwam. Daarnaast bestudeerde Aarsbergen of het wel terecht is dat Orwell voor zovele karretjes wordt gespannen om diepgang en intellectuele eerlijkheid aan betogen te geven.
In het eerste deel van ‘Het verdwijnen van de waarheid’ beschrijft Aarsbergen de levensfasen van Orwell. Men ontwaart hoe beslissend Orwells levensweg zijn intellectuele ontwikkeling heeft gekleurd. Het tweede deel van het boek heeft de receptie van Orwells werk tot onderwerp. Het is interessant te zien hoe uiteenlopend Orwells romans en essays na zijn dood werden gewaardeerd.
In de inleiding stipt Aarsbergen Orwells homofobie en antisemitisme aan, maar deze thema’s worden in het boek niet uitgewerkt. Inderdaad schreef Orwell beledigende en weerzinwekkende opmerkingen over Joden. zoals “het zou een genoegen zijn geweest om die Jood een klap in zijn gezicht te geven”, “we vonden het speeksel van een Russische officier te kostbaar om aan een Jood te verspillen” en “in een hoekje zat een Jood, met zijn snuit in het bord, schuldig spek naar binnen te werken.”
Orwells houding ten opzichte van homoseksualiteit was complexer. Nergens verwijst hij naar openlijk homoseksuele of biseksuele intellectuelen. Termen als “sodomie” gebruikte hij om homoseksualiteit in zijn boekrecensies te beschrijven en zijn gebruik van uitdrukkingen als “pansy left” en “nancy poets” verwezen vooral naar pacifisten.
De laatste hoofdstukken van ‘Het verdwijnen van de waarheid’ ontsieren het boek. Daar komt Aarsbergens Trump Derangement Syndrome om de hoek kijken. Met halve waarheden, leugens en selectief shoppen in citaten doet hij de waarheid geweld aan, precies dat waar Orwell tegen waarschuwde. Zonder die hoofdstukken is het boek een sympathieke inleiding tot het leven en werk van Orwell. Overigens stopt het namenregister bij de letter R.
Paperback
oktober 2025
202 pagina’s
Uitgeverij Kleine Uil
ISBN 9789493323797
€ 19,50
***** Fernando Proietti / Vincent Delmas / Nicolas Werth – Zij schreven geschiedenis; 21. Stalin
De collectie ‘Ils ont fait l’Histoire’ brengt sinds 2014 verschillende historici, scenaristen en tekenaars samen om geschiedenis toegankelijker te maken door middel van strips. In de Franse reeks worden inmiddels 45 albums aangeboden. In het Nederlands is de serie sinds 2017 uitgebracht onder de titel ‘Zij schreven geschiedenis’.
In november 2022 verscheen in het Frans deel 32 ‘Staline’, dat nu in Nederlandse vertaling als deel 21 is uitgebracht. ‘Stalin’ begint met het 17e congres van de Communistische Partij van de Sovjet-Unie in 1934, vijf jaren na het begin van de collectivering van de boeren en het landbouwland en na de Holodomor van 1932-1933. Vervolgens wordt teruggeblikt naar begin 1922 wanneer Lenin net voor zijn dood in 1924 waarschuwt voor de machtshonger van Stalin.
Het stripverhaal vertelt daarna hoe Stalin als Secretaris-Generaal van de Communistische Partij zijn rivalen uitschakelt en zijn macht consolideert, culminerend in de Grote Zuiveringen van 1936-1938. Ten slotte ziet men zijn absolute dictatuur gekenmerkt door terreur, de moord op Trotski in 1940 in diens ballingschap in Mexico en de miljoenen andere slachtoffers.
‘Stalin’ was in 2020 de eerste en enige bijdrage van de Italiaanse tekenaar Fernando Proietti (1991) aan de serie. Zijn rauwe illustraties zijn uitstekend passend bij de wrange atmosfeer van USSR-tijd. De inkleuring is van Arancia Studios.
De Franse scenarist Vincent Delmas liet in 2019 met de verstripping van ‘Churchill’ al zien dat hij goed een verhaal kan vertellen. Net als bij ‘Churchill’ beschrijft hij de geschiedenis op een storyboard van Christophe Regnault (1982). Betrokken bij het geheel was ook de Franse historicus Nicolas Werth (1950) – gespecialiseerd in de geschiedenis van de Sovjet-Unie – die ook de acht pagina’s van het historische katern achterin verzorgde. De vertaling is opnieuw van Christophe Deconinck.
december 2025
56 pagina’s
Uitgeverij Daedalus
ISBN 9789088102714
€ 11,25 (softcover)
***** Giuseppe Baiguera / Clotilde Bruneau / Luc Ferry – De Odyssee; 4. De triomf van Odysseus
De Franse filosoof en voormalig minister van onderwijs Luc Ferry (1951) nam in in 2016 het initiatief tot de Franse stripreeks ‘La sagesse des mythes’. Grieks mythologische verhalen herschreef hij hiervoor, terwijl hij trouw bleef aan de originele teksten van onder anderen Homerus en Plutarchus. De serie verschijnt sinds 2020 ook in het Nederlands als ‘De wijsheid van mythes’.
De vierdelige verhaal ‘L’Odyssée’ werd vanaf 2017 in Frankrijk uitgebracht en de eerste drie delen van de Nederlandstalige uitgave ‘De Odyssee’ werden tussen maart en juli 2025 al gepubliceerd. Aan het einde van deel 3 zagen we al dat Odysseus – na twintig jaren – teruggekeerd was naar zijn paleis in zijn koninkrijk Ithaka. In de vermomming van een oude man werd hij slechts herkend door zijn hond Argos, die van opwinding stierf.
In zijn eigen paleis wordt Odysseus bespot door de vrijers van zijn vrouw Penelope. Met behulp van enkele trouwe metgezellen en zijn zoon Telemachos bereidt Odysseus echter geduldig de herovering van de macht voor. En zijn wraak zal zoet zijn…
De Italiaanse tekenaar Giuseppe Baiguera (1970) illustreerde ook al de vorige drie delen en dat zorgt voor continuïteit in de sfeer. De Franse schrijfster Clotilde Bruneau (1987) ontwierp opnieuw het scenario en ook de Française Scarlett Smulkowski (1954) is weer verantwoordelijk voor de inkleuring.
De Nederlandse vertaling is – met een Vlaams sausje – in betrouwbare handen van Frank Vanzeer. Wederom is de mythische cover van de Franse tekenaar Fred Vignaux (1972). Ook deel 4 bevat een interessant extra literair katern van acht pagina’s waarin Luc Ferry vertelt over de hereniging van Odysseus en Penelope.
december 2025
56 pagina’s
Uitgeverij Daedalus
ISBN 9789088101342
€ 11,25 (softcover)